ช็อกโกแลตซีสต์ (https://www.vimut.com/article/chocolate-cyst-causes-treatment) (Chocolate Cyst) หรือในทางการแพทย์เรียกว่า "ถุงน้ำช็อกโกแลต" (Endometrioma) เป็นโรคทางนรีเวชที่พบได้บ่อยมากในผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ (อายุประมาณ 20-40 ปี) และมักเป็นสาเหตุสำคัญของอาการปวดประจำเดือนอย่างรุนแรง
1. ช็อกโกแลตซีสต์ เกิดจากอะไร?
ช็อกโกแลตซีสต์ คือรูปแบบหนึ่งของ "โรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่" (Endometriosis)
โดยปกติแล้ว เยื่อบุโพรงมดลูกจะหนาตัวขึ้นทุกเดือนเพื่อเตรียมพร้อมสำหรับการตั้งครรภ์ หากไม่ได้ตั้งครรภ์ เยื่อบุนี้จะหลุดลอกออกมาเป็น "ประจำเดือน"
แต่ในกรณีที่เยื่อบุโพรงมดลูกนี้ไปเจริญเติบโตผิดที่ เช่น ไปเกาะอยู่ที่ รังไข่ เมื่อถึงรอบเดือน เลือดประจำเดือนก็จะมีปฏิกิริยาและหลั่งออกมาสะสมอยู่ในรังไข่ด้วย แต่เลือดนี้ไม่มีทางระบายออกไปไหนได้ จึงเกิดการสะสมทับถมกันเรื่อยๆ จนกลายเป็นถุงน้ำ (ซีสต์) และเมื่อเวลาผ่านไป เลือดที่สะสมอยู่นั้นจะกลายเป็นสีน้ำตาลเข้ม ข้น และเหนียวคล้ายกับช็อกโกแลตเหลว จึงเป็นที่มาของชื่อ "ช็อกโกแลตซีสต์"
2. อาการแสดงที่น่าสงสัย
ผู้หญิงบางคนอาจไม่มีอาการแสดงเลย และตรวจพบโดยบังเอิญจากการตรวจสุขภาพ แต่ส่วนใหญ่มักมีอาการดังต่อไปนี้:
ปวดประจำเดือนอย่างรุนแรง: และมักจะปวดมากขึ้นเรื่อยๆ ทุกเดือน (เช่น แต่ก่อนทานยาแก้ปวดเม็ดเดียวหาย ปัจจุบันต้องทานหลายเม็ด หรือปวดจนไม่สามารถทำงานได้)
ปวดท้องน้อยเรื้อรัง: แม้จะไม่ได้อยู่ในช่วงมีประจำเดือนก็มีอาการปวดหน่วงๆ
ปวดขณะหรือหลังมีเพศสัมพันธ์: เนื่องจากซีสต์ไปกดทับหรือดึงรั้งอวัยวะในอุ้งเชิงกราน
ประจำเดือนมาผิดปกติ: เช่น มามากเกินไป มากระปริดกระปรอย หรือรอบเดือนมาไม่สม่ำเสมอ
มีบุตรยาก: ช็อกโกแลตซีสต์ทำให้อุ้งเชิงกรานเกิดพังผืด ท่อนำไข่ตีบตัน หรือส่งผลต่อคุณภาพของไข่และการฝังตัวของตัวอ่อน
อาการอื่นๆ: เช่น ปวดขณะเบ่งถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะในช่วงมีประจำเดือน
3. การวินิจฉัยโรค
หากมีอาการสงสัย แพทย์จะทำการตรวจวินิจฉัยด้วยวิธีดังนี้:
การซักประวัติและตรวจภายใน: เพื่อประเมินอาการปวดและการเคลื่อนไหวของมดลูก
การทำอัลตราซาวนด์ (Ultrasound): เป็นวิธีที่นิยมและเห็นภาพถุงน้ำในรังไข่ได้ชัดเจนที่สุด (ทำได้ทั้งทางหน้าท้อง หรือผ่านทางช่องคลอด/ทวารหนัก)
การตรวจคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (MRI): ในกรณีที่ต้องการรายละเอียดเพิ่มเติมหรือสงสัยว่ามีพังผืดเกาะลึกในอุ้งเชิงกราน
การส่องกล้องตรวจช่องท้อง (Laparoscopy): เป็นวิธีมาตรฐานสีทอง (Gold Standard) ที่สามารถทั้งวินิจฉัยและทำการรักษาตัดซีสต์ออกไปได้ในคราวเดียวกัน
4. แนวทางการรักษา
การรักษาช็อกโกแลตซีสต์จะขึ้นอยู่กับ อายุของผู้ป่วย, ขนาดของซีสต์, ความรุนแรงของอาการ และความต้องการมีบุตร โดยแบ่งออกเป็น 3 แนวทางหลัก:
1) การติดตามอาการ (Observation)
ใช้ในกรณีที่ซีสต์มีขนาดเล็กมาก (น้อยกว่า 2-3 เซนติเมตร) และผู้ป่วยไม่มีอาการปวด โดยแพทย์จะนัดมาทำอัลตราซาวนด์ติดตามขนาดเป็นระยะ
2) การรักษาด้วยยา (Medical Treatment)
ยาไม่ได้ทำให้ซีสต์หายไปอย่างถาวร แต่ช่วยควบคุมไม่ให้ซีสต์โตขึ้นและบรรเทาอาการปวดได้:
ยาแก้ปวดกลุ่มที่ไม่มีสเตียรอยด์ (NSAIDs): เช่น Ibuprofen, Mefenamic acid เพื่อบรรเทาอาการปวดประจำเดือน
ยาฮอร์โมน: เพื่อไปยับยั้งการมีประจำเดือนชั่วคราว ทำให้เยื่อบุโพรงมดลูกฝ่อตัวลง เช่น:
ยาเม็ดคุมกำเนิด (ทั้งแบบฮอร์โมนรวมและฮอร์โมนเดี่ยว)
ยาฉีดคุมกำเนิด
ยาในกลุ่ม GnRH agonists (ยาฉีดที่ทำให้เข้าสู่ภาวะวัยทองชั่วคราว)
3) การรักษาด้วยการผ่าตัด (Surgical Treatment)
แพทย์จะพิจารณาผ่าตัดเมื่อ ซีสต์มีขนาดใหญ่ (มักจะมากกว่า 4-5 เซนติเมตรขึ้นไป), ปวดท้องรุนแรงจนยาเอาไม่อยู่, สงสัยว่าอาจเป็นมะเร็ง หรือมีภาวะมีบุตรยาก
การผ่าตัดส่องกล้อง (Laparoscopic Surgery): เป็นวิธีมาตรฐานในปัจจุบัน แผลเล็ก เจ็บน้อย ฟื้นตัวไว โดยแพทย์จะเลาะเฉพาะถุงน้ำออกและเก็บเนื้อเยื่อรังไข่ที่ดีไว้เพื่อโอกาสในการมีบุตร
การผ่าตัดเปิดหน้าท้อง (Open Laparotomy): ใช้ในกรณีที่ซีสต์มีขนาดใหญ่มาก หรือมีพังผืดหนาแน่นในอุ้งเชิงกรานจนไม่สามารถส่องกล้องได้
ข้อควรรู้และคำแนะนำ
โรคนี้มีโอกาสกลับมาเป็นซ้ำได้: ตราบใดที่ยังคงมีประจำเดือนอยู่ (ยังมีฮอร์โมนเอสโตรเจนกระตุ้น) แม้จะผ่าตัดเอาซีสต์ออกไปแล้วก็มีโอกาสกลับมาเป็นซ้ำได้สูง ดังนั้นหลังผ่าตัด แพทย์มักจะให้ทานยาฮอร์โมนควบคุมต่อ
โรคนี้จะดีขึ้นเมื่อเข้าสู่วัยทอง: เมื่อหมดประจำเดือน ฮอร์โมนลดลง ช็อกโกแลตซีสต์ (https://www.vimut.com/article/chocolate-cyst-causes-treatment)จะค่อยๆ ฝ่อและฝังตัวไปเองโดยธรรมชาติ
หากคุณมีอาการปวดประจำเดือนที่รุนแรงขึ้นเรื่อยๆ หรือปวดจนต้องหยุดงาน/เรียน ไม่ควรนิ่งนอนใจหรือคิดว่าเป็นเรื่องปกติของผู้หญิง ควรไปพบสูตินรีแพทย์เพื่อตรวจเช็กอย่างละเอียดครับ